Phân tích phim là công việc đòi hỏi nhiều kiến thức về điện ảnh

Phân tích phim là công việc đòi hỏi nhiều kiến thức về điện ảnh và không đi vào lãnh vực phê bình phim

Người phân tích phim là một người am tường tất cả các chi tiết của công nghệ Điện ảnh. Họ không phải là đạo diễn nhưng biết rõ công việc của đạo diễn, hiểu rõ những thủ pháp và kỹ thuật mà đạo diễn áp dụng tối đa ngôn ngữ hình ảnh và thế mạnh kỷ xảo cho phim của mình để truyền đạt ý đồ và tư tưởng của mình; Họ không phải là nhà quay phim nhưng biết rõ công việc của quay phim, những bố cục khung hình động tác máy, ánh sáng và những sáng tạo của ngôn ngữ điện ảnh để diễn đạt hoàn hảo nhất ý đồ của đạo diễn; Họ cũng phải hiểu rõ giá trị của kịch bản và biết rành những kỹ thuật biên kịch, hiểu những cách xử lý tình huống, qua đó đào sâu được thủ pháp của đạo diễn khi thể hiện mức độ xử lý tình huống: họ cũng rành kỹ thuật dựng phim, kỹ thuật âm thanh, lồng tiếng,… vì chính những cái “phụ” này sẽ tôn tạo hay giết chết ý đồ của tác giả phim.

Thực tế cho thấy, có những phim đoạt giải cao, được giới điện ảnh đánh giá cao, nhưng người xem vẫn chưa cảm nhận được cái hay của phim chỉ vì người xem không hiểu tường tận cái tuyệt kỹ của thủ pháp mang nặng kỹ thuật chuyên sâu của công nghệ điện ảnh. Nhiệm vụ của người phân tích là thuyết phục người xem hiểu được tài nghệ và tư duy của tác giả qua tác phẩm.

Tóm lại, phân tích phim đòi hỏi một trình độ hiểu biết sâu về điện ảnh để có thể làm cầu nối giữa người xem và tác giả phim. Khác với nhà phê bình, không đòi hỏi kiến thức toàn diện về điện ảnh mà chỉ nêu cảm nhận chủ quan khi xem một phim, người phân tích phải xem kỹ và tìm hiểu, đào sâu các ngóc ngách của phim để phát hiện cho được cái hay, cái đẹp của tác phẩm điện ảnh và chuyển tải những khám phá của mình cho người xem cùng thưởng thức.

Phương pháp phân tích một phim không khác với phương pháp phân tích tác phẩm văn học.Điều tất yếu là văn học thì dùng ngôn ngữ văn học còn điện ảnh thì ngôn ngữ hình ảnh. Người phân tích phim, vì thế, phải cảm nhận được, qua ngôn ngữ hình ảnh, sự truyền đạt ý đồ, tư tưởng, triết lý, cảm xúc mà tác giả đã thể hiện cho người xem hiểu được tác phẩm.

Khi phân tích phim, ta chú ý xem và phân tích trên 12 tiêu chí (trình tự) như: bố cục khung hình, bối cảnh, ánh sáng, cỡ hình, thời lượng, diễn xuất, dựng phim, lời thoại, tiếng động, âm nhạc, màu sắc (tông phim), động tác máy. Nhưng chỉ lựa chọn những tiêu chí nào tâm đắc nhất, hoặc những tiêu chí phối hợp đã tạo nên cái hay đẹp, thông minh của phân đoạn.

Ta sẽ ứng 5W để tìm hiểu ý đồ tư tưởng: Who (Ai?) Where (Ở đâu?) When (Bao giờ?) What (Chuyện gì?) Why (Tại sao?). Trả lời được những câu hỏi này, ta đã có thể hiểu được cái cơ bản của vấn đề để đi sâu hơn vào việc phân tích.

Công tác phân tích không nhất thiết phải phân tích tổng thể toàn phim mà phải biết chọn lọc ra những phân đoạn, trường đoạn tiêu biểu nhất, qua đó tác giả đã xử lý tình huống bằng tài nghệ của mình để truyền đạt thông điệp của mình đến người xem, minh họa cho chủ đề của phim. Cùng 1 kịch bản, cùng 1 phân đoạn, mỗi đạo diễn sẽ có cách giải quyết vấn đề theo cách riêng của mình. Điều này minh chứng qua những phim remake (làm lại). Không ai dám cho rằng, phim sau hay hơn phim trước! Vì khi làm một phim remake (Như các phim Titanic, King Kong, Cleopâtre, những người khốn khổ, Người Mỹ trầm lặng,…) nhà sản xuất đã chọn những phim hay, đã có giá trị thành công nhất định…Vậy, khi remake một phim đã nổi tiếng, những tác giả cũng mong nêu lên những gì mới lạ, cũng sẽ thành công không kém phim trước mà dứt khoát không có cảnh hay tình huống nào trùng với phim trước…Trong trường hợp này, người phân tích cũng phải phân tích của cả hai phim, hiểu cả hai để hướng dẫn người xem thưởng thức trọn vẹn phim được làm lại.

Một phim hay, không nhất thiết phải là phim được đầu tư nhiều tiền, người phân tích cần biết nhưng không cần chú trọng nhiều đến yếu tố này. Với người phân tích, ta chỉ quan tâm tìm hiểu tại sao, ở một phân đoạn, tác giả lại tiêu tốn quá nhiều tiền để thực hiện cho kỳ được một hiệu quả tưởng chừng như vô nghĩa (Ví dụ: Một đạo diễn nổi tiếng người Pháp đã đặt hàng cả ngàn cái ly và thu âm tiếng ly vỡ tại studio cả ngàn lần trong nhiều ngày để chọn ra một tiếng ly vỡ ưng ý cho phân đoạn dài không đến 30 giây cho một phim 90 phút… Một đạo diễn Mỹ nổi tiếng khác (James Cameron) đã quay một cảnh trong Titanic hơn 100 takes, đến nỗi nhà sản xuất không thể cấp thêm kinh phí cho cảnh quay, thế là, đạo diễn và cả đoàn phim đã góp tiền túi để tiếp tục quay cảnh này cho đến khi đạt yêu cầu…). Những chuyện bên lề như thế sẽ giúp người phân tích đào sâu ý đồ tác giả và trân trọng tính cầu toàn của những người làm phim khiến phim trở nên một tuyệt phẩm điện ảnh.

Phân tích một phim có vốn đầu tư thấp, ta nêu bật sự thông minh sáng tạo của người làm phim, cho thấy những cảnh quay, tuy ít tiền, vẫn đáp ứng đòi hỏi cảm thụ cao của người xem (Tiêu biểu là những phim Iran đã đoạt giả ở LH Cannes).

Phân tích phim của một tác giả ta cũng cần tìm hiểu tác giả qua những tác phẩm đặc trưng của họ. Mỗi đạo diễn đều có một thủ pháp riêng, một phong cách riêng để thể hiện phim. Cùng một tình huống kịch, mỗi tác giả có cách giải quyết đặc trưng riêng của mình, không ai giống ai, không trùng lấp của ai. Vấn đề đặt ra cho người phân tích là nên biết hết những chuyện này để có thể trình bày cho người xem có sự so sánh tích cực trong mỗi thủ pháp riêng (So sánh nhưng không phê bình, phê phán hay đánh giá hơn thua). Trong tủ sách điện ảnh thế giới, có rất nhiều đạo diễn nổi tiếng viết lên sự ngưỡng mộ của mình về một đạo diễn khác, cùng thời hoặc thuộc thế hệ đi trước, ca tụng sự thành công của xuất phẩm xứng danh là tuyệt tác lưu danh hậu thế (Trường hợp Chalie Chaplin, Butler Keaton, Jacques Tati, Jean Renoir…). Đối với một số tác phẩm lớn, kinh điển, nhiều nhà phân tích tầm cỡ cũng đã cố công tìm hiểu qua phỏng vấn tác giả hoặc đánh giá những người đương thời để “tiết lộ” cho công chúng tất cả những “bí mật” của việc thực hiện phim. Tất cả cũng chỉ muốn nói lên tài trí của những người làm phim đã lao động như thế nào để có được tác phẩm.

Trong chỉ đạo diễn xuất và dàn dựng, mỗi tác giả cũng có phong cách riêng của họ. Có đạo diễn không cho phép diễn viên tả cảm xúc, không được phép “diễn”. Cảm xúc và “diễn xuất” đều dành cho ngôn ngữ hình ảnh…

Có đạo diễn chú trọng đến cận cảnh để buộc diễn viên phải tích cực nhập vai, diễn tả tối đa cảm xúc qua ánh mắt, cơ mặt, dáng đứng, dáng đi hoặc trong lối ra vào khung hình.

Có đạo diễn chú trọng dùng đạo cụ đặc trưng, bối cảnh thật hoàn chỉnh để diễn đạt ý đồ nghệ thuật của mình, vai trò của diễn viên là sẽ làm tăng thêm sự sinh động của ngôn ngữ hình ảnh mà không cần đến diễn xuất tinh tế…

Có đạo diễn thích diễn đạt bằng kỹ thuật ánh sáng (Thuật ngữ gọi là jeu de lumière), sử dụng màu sắc thật chính xác hoặc khung hình, cỡ hình thật trau chuốt để khai thác chủ đề, tạo chất thơ, chất hoành tráng cho phim…

Có đạo diễn chú trọng đến những đường kỹ hà (vạch thẳng, vạch ngang, vòng tròn, đường phối cảnh, đường vòng, đường cong…) để diễn tả tính biểu trưng cho từng tình huống hoặc cảm xúc cho từng phân đoạn…

Có đạo diễn chỉ muốn sử dụng bối cảnh thật, hành động thật và đẩy tình huống đến tận cùng của sự thật để tạo tính chân thật tối đa cho kịch bản, đồng thời lôi cuốn người xem nhập cuộc đến tận cùng của cảm xúc …

Phân tích phim còn phải hiểu công nghệ làm phim của mỗi trường phái. Ở Mỹ, từ “Ý tưởng kịch bản” được duyệt, nhà sản xuất sẽ giao cho một ban biên tập chuyên nghiệp (Hay một nhà biên kịch danh tiếng) biên tập sao cho ra được một kịch bản tối ưu, đảm bảo hấp dẫn người xem. Đạo diễn sẽ là người có cảm hứng từ kịch bản này, sẽ phân cảnh và thực hiện phim. Phần hậu kỳ sẽ được nhà sản xuất và những nhà đầu tư chọn lọc để dựng và hoàn tất các công đoạn sao chop him có thể thu lợi tối đa và cuối cùng nhà phân phối sẽ nghiên cứu chọn thời điểm thích hợp nhất để trình chiếu sao cho đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.

Phương thức này dĩ nhiên không áp dụng cho những nhà làm phim lớn, có danh vị nhất định trong giới điện ảnh thế giới, có hãng phim riêng và hoàn toàn chịu trách nhiệm về phim mình làm. Ở thập niên 50 trở về trước, người ta tìm xem phim của HÃNG SẢN XUẤT như MGM, Columbia, 20th Century Fox… Sang thập niên 60, người ta tìm xem phim của diễn viên như Marylin Monroe, Gary Cooper, Clark Gable, Vivien Leigh… Sang đến thập niên 70 về sau, người ta mới chú trọng đến Tác giả phim như Steven Spielberg, Polensky, Scorcese…). Ngược lại, ở Pháp, phim sẽ do đạo diễn chịu trách nhiệm từ đầu chí cuối, sẽ cùng nhà sản xuất thương thảo để chọn một ê-kíp thực hiện phim hiệu quả nhất và khâu phát hành sẽ chịu trách nhiệm chiến lượt phát hành và bán phim. Nền điện ảnh Anh quốc thì lại chú trọng sản xuất phim sử thi, cổ trang…Nền điện ảnh Ý thì có thế mạnh về làm phim hiện thực, tân hiện thực do những đạo diễn tài ba như Vittorio de Sica… Điện ảnh Liên Xô nổi danh với những thiên anh hùng ca hoành tráng khi thể hiện đề tài con người trong cuộc chiến tranh vệ quốc, trong công cuộc xây dựng Xã hội Xô Viết…Tóm lại, mỗi ngành điện ảnh đều có phong cách riêng của mình. Người phân tích cần có kiến thức về những trường phái điện ảnh khác nhau để qua đó phát hiện và chỉ cho người xem thế mạnh của từng trường phái, từng thể loại mà phim mình muốn phân tích đang ứng dụng.

Khi phân tích phim, ta cũng không bỏ qua yếu tố dựng phim, nhạc phim, tiếng động…

Phim được dựng đúng kỹ thuật sẽ tạo cho người xem sự lôi cuốn và bảo đảm được đường dây kịch bản khiến người xem theo dõi được diễn tiến của truyện phim. Phim phải được dựng để trong mọi tình huống kịch tính, người xem phải đặt câu hỏi 5W và làm sao lôi cuốn người xem “sống” trong tình huống đó để tự khám phá cho mình một giải đáp…Trong văn phạm điện ảnh, luôn luôn 3 phút phim đầu tiên là quan trọng nhất, hấp dẫn nhất và được dựng công phu nhất, vì chính 3 phút đầu tiên này sẽ tạo hứng khởi cho người xem tiếp tục ngồi lại hay ra về…Các tình huống “treo” phải được cắt dựng đúng thời, đúng lúc thật chính xác từng flame hình (không được tiếc mà cho thêm dù có tốt đến đâu). Người phân tích tinh tế sẽ cảm nhận được sự chính xác này phục vụ biết bao cho ý đồ tác giả và chủ đề của toàn bộ phim.

Nhạc phim, tiếng động trong phim cũng giữ một vai trò nhất định cho thành công của phim. Nó tôn tạo vẻ đẹp cho ngôn ngữ phim, nâng cảm xúc người xem và hỗ trợ cho chủ đề. Có không ít những phân đoạn không có hình ảnh trên màn hình mà chỉ có nhạc và tiếng động trên nền màn hình đen nhưng người xem vẫn cảm nhận bằng chính tưởng tượng “thấy” được phim đang chiếu phong phú trên màn hình trống, cùng với những cảm xúc thật mà không cần có hình ảnh…

Người phân tích cũng cần “dọn cỗ” cho người xem được “thấy trọn vẹn” những diễn biến đàng sau khung hình trống này qua việc phân tích phân cảnh trước và sau đó. Thủ pháp tuyệt vời này luôn luôn được tác giả chuẩn bị rất chu đáo, rất thông minh, rất độc đáo … Vấn đề của người phân tích là lý giải cho người xem hiểu được tại sao, bằng cách nào tác giả đã áp dụng thủ pháp này để diễn đạt trường đoạn và thủ pháp ấy đã tạo nên hiệu quả gì cho phim. Trong một cảnh phim Sonatine (Khúc đoản ca – bài sonate ngắn) của một đạo diễn Nhật, hình ảnh là mặt tiền một quán bar về đêm, các ông trùm xã hội đen lũ lượt kéo nhau vui vẻ vào quán để ăn mừng chiến công; đối lập là sát thủ đơn độc, một ông trùm “con” từng bị khinh thường, súng giấu trong người đang chậm rãi bước vào quán. Hình ảnh dừng lại ở mặt tiền quán. Thế rồi, người xem nghe tiếng súng liên thanh nổ như trong một trận chiến trong 15 giây, hình ảnh vẫn là mặt tiền quán bar, bây giờ ánh sáng chớp tắt liên tục như ta thường thấy trang trí trong các tiệm nhảy, quán bar; Sau đó tất cả chìm trong bong tối… hoàn toàn im lặng, hoàn toàn tối đen trong 15 giây. Chính 15 giây này là thời gian để người xem cảm nhận và “nhìn thấy” cảnh tàn bạo, đầy máu bên trong quán. Sát thủ trước đó được giới thiệu như một người chỉ biết ngoan ngoãn tùng phục các ông trùm, được mời đến quán bar để xử lý một phi vụ bất thành. Chỉ một câu “trăn trối” với người yêu: “Nếu anh về, anh sẽ mãi mãi thuộc về em, nếu anh không về, em cứ coi như cuộc tình qua đường…”, người xem suy diễn anh ta đang đi vào chỗ chết và chờ đợi tác giả xử lý thế nào để anh ta thoát chết. Thế rồi, cảnh bạo lực trong quán bar… Đây là một cảnh cực kỳ bạo lực, đỉnh cao của phim, nhưng không thấy súng bắn, không thấy người chết. Tất cả chỉ được diễn tả bằng im lặng trong màn hình tối om…Nhịp phim vẫn nhanh mà không cần âm thanh, hình ảnh…đây là thủ pháp làm phim của đạo diễn bậc thầy khi diễn tả đỉnh cao của phim: Một cảnh bạo lực mà không cần thể hiện cảnh bạo lực ấy trên phim. Tác giả để dành cho khán giả tự tưởng tượng cảnh bạo lực theo cường độ mà mình có thể hình dung được, chịu đựng được.

Cũng trong phim này, khi giới thiệu tương quan giữa các nhân vật xã hội đen, tác giả luôn luôn cho các ông trùm lớn tiếp xúc với thuộc hạ ở thế đứng, hậu cảnh là những đường kỹ hà thẳng đứng tượng trưng cho quyền lực, còn trùm “con” thì luôn luôn ở thế ngồi, hậu cảnh là các vách ngang tượng trưng cho sự tùng phục, bị đè nén. Không có lời thoại giới thiệu vai vế trên dưới, trùm lớn không bao giờ nói mà chỉ có thuộc hạ hay vệ sĩ nói thay cho ông trùm, thủ pháp này càng nhấn mạnh thêm quyền lực và uy thế của nhân vật.

Tóm lại, công tác phân tích phim là một công việc đặc trưng không giống như phê bình phim, mà đòi hỏi người phân tích phải cảm thụ được phim, có kiến thức toàn diện về những gì liên hệ đến phân tích phim như: cảm thụ văn học từ tác phẩm văn học, có kiến thức về kỹ thuật biên kịch, kỹ thuật quay phim, thủ pháp dàn dựng và quan trọng nhất là ý đồ của Đạo diễn khi thực hiện phim. Muốn đạt được những yêu cầu trên, người phân tích phải có kỹ năng mỹ cản bao quát để khám phá được cái hay, cái đẹp, cái hồn của phim và sau đó truyền đạt cho người xem hiểu được phim một cách trọn vẹn. Người phân tích phim không khác nào là một người đồng hành với những nhà điện ảnh đã thực hiện phim.

1. Nét chính:

- Đạo diễn

- Bố cục

- Động tác

- Ánh sáng

2. Nét phụ: có thể tôn tạo hay giết chết ý đồ tác giả

- Dựng phim

- Âm thanh 

- Lồng tiếng

- Nhạc phim

Xen kỹ, đào sâu vào những ngóc ngách của phim để phát hiện cái hay, cái đẹp của tác phẩm và chuyển tải cái đó để người xem thưởng thức (bằng ngôn ngữ hình ảnh).

3. 12 tiêu chí: chọn những tiêu chí tâm đắc, phù hợp tạo nên cái hay, cái đẹp của phân đoạn.
- Khung hình

- Bối cảnh

- Ánh sáng

- Cỡ hình

- Thời lượng

- Diễn xuất

- Dựng phim

- Lời thoại

- Tiếng động

- Âm nhạc

- Màu sắc

- Động tác máy

Hiểu được 5W để đi sâu vào phân tích => Tìm ra những phân đoạn, trường đoạn tiêu biểu nhất.

Phải hiểu tại sao phân đoạn đó lại tốn quá nhiều tiền, và tại sao ít tiền vẫn làm được (sự thông minh sáng tạo).

Cần tìm hiểu qua tác giả bằng những tác phẩm của họ.